“The Albanian Files”: Si u kthye Shqipëria në laboratorin e pastrimit të parave?

Nga Vincent Yūsui van Gerven Oei, The Albanian Mechanism

Në vitin 1860, qeveria belge organizoi një konkurs ndërkombëtar arkitekture për një pallat të ri drejtësie në Bruksel. Arkitekti fitues, Joseph Poelaert, kishte qenë gjithashtu pjesë e jurisë. Më pas nisi një proces shpronësimesh që shkatërroi një lagje të tërë popullore në qendër të qytetit për një projekt ndërtimi megaloman, më i madh se Bazilika e Shën Pjetrit në Romë. U zhvilluan protesta masive, por ndërtesa u ndërtua gjithsesi. Në vitin 1984, godina u rrethua me skela të marra me qira për një proces restaurimi që nuk nisi kurrë realisht. Ndërkohë, ndërtesa gjigante qëndron kryesisht bosh.

E gjithë kjo tingëllon tmerrësisht e njohur për këdo që jeton në Tiranën e shekullit XXI. E vetmja gjë që ndryshon është se deri sot, një nga fyerjet më të rënda në lagjen rreth Pallatit të Drejtësisë në Bruksel është “schieven arkitekt” – “arkitekt i shtrembër”. Nuk do të habitesha nëse në të ardhmen “arkitekt i shtrembër” bëhet një fyerje e zakonshme edhe në Shqipëri.

Pas largimit të kryeministrit Edi Rama nga pushteti (dhe këtu nuk është çështje “nëse”, por “kur”), do të duhet një punë e madhe për të vënë para drejtësisë ata që kanë shfrytëzuar Shqipërinë, tokën dhe të rinjtë e saj. Por edhe arkitektët ndërkombëtarë që për më shumë se 20 vite kanë shërbyer si “fasadë prestigji” për atë që sot duket si korrupsion dhe pastrim parash kriminal, duhet të mbajnë përgjegjësi.

Të ashtuquajturit “archistars” si Winy Maas, Bjarke Ingels dhe Stefano Boeri duhet të thirren në një komision parlamentar – ose nga SPAK – për të shpjeguar si një nga vendet më të varfra të Evropës ndërton kulla “vizionare”. Nga vinin paratë? A kanë bërë due diligence apo thjesht kanë pranuar pagesat dhe lavdet e liderit?

Për fat të keq, arkitektët ndërkombëtarë janë shpesh të përqendruar te vetja dhe shpesh ekspozojnë vetë përfshirjen e tyre në këtë sistem. Për shembull, Instituti Mbretëror i Arkitektëve Britanikë (RIBA), që pretendon integritet profesional, i dha Edi Ramës një titull nderi në vitin 2026, ndërkohë që skandale të mëdha po shpërthenin në Shqipëri.

Në prezantimin e këtij nderimi, RIBA përmend disa projekte që janë aktualisht nën hetim, përfshirë Green Coast të Samir Manes dhe projektin “Garden of Eden”, një hapësirë për Kryeministrinë që nuk është e hapur për publikun, megjithëse është ndërtuar me fonde publike.

Më tej, çdo arkitekt ndërkombëtar ka lënë gjurmë në një botim të quajtur “The Albanian Files”, i botuar nga Lars Müller Publishers. Në mënyrë domethënëse, në këtë libër nuk figuron asnjë arkitekt shqiptar.

Në hyrje të librit, Edi Rama shkruan:

“Në Shqipëri, fjala ‘dosje’ ka një kujtesë të gjatë dhe të dhimbshme. Dosjet ishin instrumente frike. […] Dosjet nuk ishin për të kuptuar, por për kontroll.”

Përveç faktit që qeveria socialiste e Ramës nuk i ka hapur plotësisht dosjet e komunizmit dhe ka penguar studimin historik të krimeve të diktaturës, autori argumenton se edhe këto “dosje arkitekturore” shërbejnë për të njëjtin qëllim: kontrollin e narrativës. Sipas tij, ato nuk mashtrojnë askënd.

Arkitektura në Shqipëri – ashtu si në Brukselin e shekullit XIX – është kthyer në një mjet për të dominuar dhe kontrolluar hapësirën publike: për të shkatërruar lagje, fshatra, plazhe dhe male. Ajo shërben për të ndërtuar imazhin e vendit dhe të liderit, ndërsa kullat e reja fshehin pyetjet thelbësore: nga vijnë paratë dhe kush do të jetojë në to.

Në fund të hyrjes, pas reflektimeve mbi “hapjen demokratike të hapësirave të reja”, “gjeometrinë e përkatësisë” dhe “bashkimin e qëllimeve”, Rama shkruan:

“Hapja e dosjeve mund t’ju tregojë shumë më tepër. Dhe kush e di, ndoshta do të tregojë një histori tjetër nga ajo që sapo kam shkruar.”

Në fakt, “The Albanian Files” paraqitet jo si histori arkitekturore, por si një listë rrjetesh nepotizmi, korrupsioni dhe pastrimi parash. Aktivistët dhe gazetarët kanë treguar gjithashtu se mungesa e konsultimeve publike dhe mungesa e transparencës kanë sjellë dëme serioze në mjedisin natyror të Shqipërisë, pasi shumë projekte strategjike janë miratuar pa informacion publik.

Libri nis me studion belge 51N4E, e cila ka projektuar edhe sheshin “Skënderbej”, shpesh të cilësuar si “inspirues” nga autorët. Por sipas kritikës, ky botim është më shumë një instrument propagande sesa dokumentim objektiv.

Për shembull, lista e projekteve fsheh disa detaje kyçe, si lidhjet me figura të rëndësishme të medias dhe politikës në Shqipëri, apo projektet e ndërtuara pa transparencë publike. Në shumë raste, nuk është e qartë se si janë financuar projektet apo si janë përzgjedhur kompanitë zbatuese.

Po ashtu, kompania Fusha shpk përmendet në disa projekte të mëdha në Tiranë, përfshirë edhe Skënderbeu Square dhe projekte të tjera që janë pjesë e diskutimeve publike dhe hetimeve të ndryshme.

Në shumë raste, arkitektët ndërkombëtarë kanë refuzuar të japin detaje për projektet ose investitorët privatë, ndërsa qeveria shqiptare është akuzuar për mungesë transparence në proceset e tenderimit dhe zhvillimit urban.

Shumë nga projektet e përshkruara paraqiten si bashkëpunime “të papritura” me kryeministrin shqiptar, shpesh përmes kontakteve personale apo ftesave direkte.

Kjo ngre pyetje mbi rolin e shtetit në ndërmjetësimin e projekteve private dhe mbi mënyrën se si zhvillohen kontratat e mëdha të ndërtimit në vend.

Arkitektët, në anën e tyre, shpesh e pranojnë hapur ndikimin e drejtpërdrejtë të kryeministrit në këto procese, duke e përshkruar si figurë qendrore në zhvillimin urban të Shqipërisë.

Në fund, autori argumenton se çdo qeveri e ardhshme duhet të shqyrtojë në mënyrë të detajuar këto projekte dhe rolin e të gjithë aktorëve të përfshirë, pasi sipas tij ato përfaqësojnë një sistem të gjerë ndikimesh, interesash dhe vendimmarrjeje të pakontrolluar.

Ai përfundon duke thënë se ka kontaktuar të gjitha studiot arkitekturore të përmendura në libër për t’u përgjigjur ndaj kritikave, por asnjëra nuk ka pranuar të përgjigjet.