Shqipëria po plaket, qeveria pa plan

 

Një auditim i Kontrollit të Lartë të Shtetit paraljmëron se vendi po hyn në një fazë të thellë plakjeje demografike pa asnjë strategji kombëtare që ta drejtojë përgjigjen e shtetit, dhe se instrumenti kryesor i qeverisë për të nxitur lindjet, bonusi i bebes, nuk ka ndryshuar asnjë aspekt të situatës alarmante në të cilën ndodhet vendi.

Kontrolli i Lartë i Shtetit (KLSH) ka publikuar rishtazi përfundimet e auditimit të tij mbi planet gjithëpërfshirëse të qeverisë për plakjen e popullsisë. Gjetja që bie më shumë në sy nuk është një shifër e vetme, por një kontrast: sa më shumë përkeqësohen treguesit demografikë të Shqipërisë, aq më pak koherente janë politikat që duhet t’i përgjigjen atyre.

Raporti thotë pa mëdyshje se vendi “nuk ka një dokument të vetëm strategjik që adreson në mënyrë të integruar fenomenin e moshimit të popullsisë”. Në vend të kësaj, problematika trajtohet copëza-copëza, përmes strategjive të veçanta për punësimin, mbrojtjen sociale, shëndetësinë, rininë dhe migracionin, dokumente që, sipas auditit, nuk koordinohen me njëri-tjetrin, nuk arrijnë të prodhojnë rezultate dhe shpeshherë bien në kontraditë.

Kjo mungesë strategjie nuk është thjesht një çështje administrative. Ajo vjen në një moment kur numrat demografikë të Shqipërisë janë në rënie të vazhdueshme prej më shumë se një dekade. Lindshmëria ka rënë 72% që nga viti 1990.

Mosha e mesme e popullsisë është rritur nga 32.6 vjeç në vitin 2011 në 44.3 vjeç në 2025, një ndryshim i shpejtë edhe sipas standardeve evropiane, ku shoqëritë zakonisht plaken më ngadalë. Shtesa natyrore, domethënë diferenca mes lindjeve dhe vdekjeve, është ulur me 88.3% brenda vetëm një dekade, nga 10,297 në vitin 2015 në 1,208 në 2024. Njëkohësisht, migracioni neto negativ është dyfishuar mes viteve 2018 dhe 2022.

Më pak lindje, më shumë largime, popullsi më e vjetër.

 

Është pikërisht në këtë kontekst që dështimi i bonusit të bebes merr peshën më të madhe. Bëhet fjalë për instrumentin më të dukshëm të qeverisë për të inkurajuar familjet të kenë fëmijë, dhe KLSH konstaton drejtpërdrejt se ai “nuk ka pasur asnjë ndikim në ndryshimin e trendeve aktuale përsa i takon rritjes së numrit të lindjeve”.

 

Në vend që financimi për këtë skemë të rritej si përgjigje ndaj krizës së lindshmërisë, ai ka rënë, ndërsa numri i lindjeve në vend ka arritur nivelin më të ulët historik në 2024.

 

Kontrasti mes retorikës dhe rezultateve shfaqet edhe në tregues të tjerë. Familjet me fëmijë në ngarkim kanë rrezik varfërie prej 24.8%, më shumë se dyfishi i atij që kanë familjet pa fëmijë, vetëm 10.5%. Në vend që politika sociale të zbusë koston e rritjes së fëmijëve, ajo duket se e lë atë barrë kryesisht mbi vetë familjet.

Pjesa tjetër e auditimit tregon se problemi nuk kufizohet te lindshmëria. Shqipëria po lëviz drejt një strukture demografike krejt tjetër: 15.4% e popullsisë është mbi 65 vjeç sipas të dhënave të fundit, një shifër që projektohet të kalojë 25% deri në 2050. Kjo do të rrisë presionin mbi sistemin e pensioneve, shëndetësinë dhe shërbimet sociale, në një kohë kur baza e kontribuesve, popullsia në moshë pune, po tkurret dita ditës.

Raporti vëren se pjesëmarrja në punë e moshave 55-64 vjeç dhe e atyre mbi 65 vjeç është rritur ndjeshëm në vitet e fundit, çka mund të lexohet si shenjë përshtatjeje, por edhe si tregues i nevojës për t’u mbështetur më gjatë te fuqia punëtore e moshuar, në mungesë të një brezi më të ri që të zëvendësojë vendet e punës, dhe një nevojë ekstreme e këtij brezi për burime financiare, për sa kohë përfitimet e pensionit janë nga më të ulëtat në rajon dhe më gjerë për shumicën e kësaj kategorie të popullsisë.

Aksesi në shërbime mbetet i pabarabartë territorialisht: 60% e të moshuarve jetojnë në zona rurale, ndërsa vetëm 38% e tyre përfitojnë shërbime sociale, sipas shifrave të cituara nga KLSH. Buxheti i programit “Përkujdesi Social” është rritur në terma nominalë deri në 2024, por planifikimi për 2025 shënoi rënie, një lëvizje që bie ndesh me intensifikimin e nevojave që vetë raporti parashikon për vitet e ardhshme.

Një gjetje tjetër prek drejtpërdrejt të rinjtë, grupmoshën që largohet me ritmet më të larta nga vendi. Garancia Rinore është prezantuar si instrumenti kryesor për t’i mbajtur të rinjtë në punësim ose arsimim dhe për të frenuar emigracionin e tyre. Por KLSH konstaton se rezultatet reale të programit nuk publikohen në portalin që i drejtohet vetë të rinjve.

Ministria e Ekonomisë dhe Inovacionit i mban këto të dhëna në raporte e buletine statistikore të tjera, larg syve të grupit që programi synon të informojë. Auditi e vlerëson këtë si dëmtim të funksionit të vetë portalit si mjet informimi, në një kohë kur mungesa e besimit të të rinjve te politikat publike është pikërisht një nga arsyet e emigracionit që qeveria kërkon të adresojë.

Po aq shqetësuese është mënyra si funksionon monitorimi i strategjive ekzistuese. KLSH shqyrtoi raportet vjetore të monitorimit të Strategjisë së Mbrojtjes Sociale dhe gjeti se një pjesë e ndërhyrjeve kryesore të planifikuara për vitin 2024 nuk janë realizuar fare, ndërsa shumë indikatorë shënohen si “të arritur pjesërisht”.

Këtë auditi e lidh me mungesë llogaridhënieje reale. Vetë procesi i auditimit, nënvizohet nga KLSH, ka ndeshur këtë kulturë institucionale nga afër: KLSH shënon në raport se disa institucione kanë vonuar, pa justifikim, dorëzimin e dokumentacionit të kërkuar gjatë kontrollit.

Ka edhe një çështje që del jashtë fushës së politikave familjare, por që prek besueshmërinë e vetë të dhënave mbi të cilat ndërtohen këto politika: Censusi i vitit 2023 numëron 2,402,113 banorë, ndërsa baza e të dhënave e INSTAT për të njëjtin vit jep 2,761,785, një diferencë prej rreth 360 mijë personash që raporti e vë në dukje pa e shpjeguar.

Për një vend që po planifikon buxhete, pensione dhe shërbime shëndetësore bazuar te projeksione demografike, një hendek i kësaj madhësie mes dy burimeve zyrtare krijon pasiguri shtesë mbi cilësinë e vetë bazës së planifikimit.

Në përgjigje ndaj gjetjeve, Ministria e Ekonomisë dhe Inovacionit ka kundërshtuar disa nga rekomandimet e KLSH-së, ndërsa institucioni i auditit ka mbajtur qëndrimin që gjetjet e tij mbeten në fuqi.

Ajo që lë raporti pezull nuk është nëse Shqipëria po plaket, të dhënat janë të qarta në këtë drejtim, por nëse institucionet përgjegjëse do të kalojnë nga dokumentet sektoriale në një strategji të vetme, të financuar dhe të monitorueshme.

Deri atëherë, sipas vlerësimit të vetë auditit, “për sa kohë që politikat mbeten të fragmentuara, të pazbatuara plotësisht dhe të paorientuara nga të dhëna reale, vendi rrezikon të mos përballet në mënyrë të qëndrueshme” me një fenomen që tashmë po ndryshon strukturën e tij ekonomike dhe sociale. /ACQJ