Rama kundër parave ‘cash’, a është Shqipëria gati?

Në një vend ku “paraja në dorë” është mbret, dhe ku kujtesa e falimentimeve piramidale është ende e gjallë, qeveria shqiptare ka shpallur një plan ambicioz: Shqipëria pa para fizike deri në vitin 2030.

Nëse kjo ndodh, pagesat me kartë, transfertat bankare dhe platformat dixhitale do të jenë e vetmja mënyrë për të blerë një kafe, për të paguar qiranë apo për të bërë pazarin. Por realiteti i sotëm i Shqipërisë tregon një histori tjetër, shkruan POLITICO.

Për vite me radhë, shqiptarët kanë preferuar t’i mbajnë paratë e tyre nën dyshek — pranë AK-47-shit të tyre, siç thuhet në shakanë kombëtare — në vend që t’i mbajnë në banka. Por nëse Rama dëshiron, Shqipëria do të bëhet ekonomia e parë pa para të gatshme në botë.

Një pjesë e madhe e arsyes për këtë është se për momentin shumë transaksione ndodhin nën banak. Eliminimi i parave të gatshme “është një përparësi absolute për vendet me informalitet të lartë dhe sasi destabilizuese të parave të paligjshme në sistemin financiar”, tha Selami Xhepa, profesor i shkencave ekonomike në Universitetin e Tiranës.

Problemi është se sistemi bankar dhe shoqëria mund të mos jenë gati për të ndërmarrë këtë hap. Shumica e shqiptarëve preferojnë t’i menaxhojnë kursimet e tyre jashtë sistemit bankar, duke i fshehur kartëmonedhat në vende të padukshme dhe duke këmbëngulur në pagesat me para në dorë sa herë që është e mundur.

Edhe në guidat turistike për Shqipërinë, shprehja "paraja është mbret" shfaqet shpesh si këshillë për vizitorët. Edhe pse shumica e dyqaneve zinxhir ose restoranteve më të mëdha pranojnë karta, kafenetë, sallonet e bukurisë, butikët, kompanitë e telekomunikacionit dhe dyqanet ushqimore nuk e bëjnë këtë.

Në një dyqan rrobash në qendër të Tiranës, kur POLITICO u përpoq të paguante me një kartë dixhitale, arkëtari dukej i hutuar dhe pyeti, "para në dorë?".

Qeveria ta çlirojë Shqipërinë nga ajo që raporti i vendit i Komisionit Evropian për vitin 2024 e përshkroi si një “ekonomi e madhe informale” që pengon biznesin dhe konkurrencën (për të mos përmendur uljen e të ardhurave tatimore).

Vlerësimet e vendosin ekonominë gri — pjesën e ekonomisë që nuk përfshihet në statistikat zyrtare — në midis 29 dhe 50 përqind të produktit të brendshëm bruto.

Spiro Brumbulli, sekretari i përgjithshëm i Shoqatës së Bankave Shqiptare, i tha POLITICO-s se qeveria dhe institucionet do të hartojnë një plan për të hapur rrugën për një kalim pa para në dorë, me hapat e mëtejshëm që përfshijnë një kufi për blerjet e bëra me monedhë fizike, integrimin me sistemin e pagesave SEPA të BE-së deri në tetor dhe lançimin e pagesave të menjëhershme SEPA menjëherë pas kësaj.

Kapërcimi i traumës bankare në Shqipëri

Një nga problemet është se shqiptarët thjesht nuk i pëlqejnë bankat. Një anketë e kohëve të fundit nga Shoqata Shqiptare e Bankave zbuloi se vetëm 34% e popullsisë u besonte atyre. Banka Botërore raportoi se më pak se 50% e shqiptarëve kanë një llogari bankare .

Ideja e kalimit gjithnjë e më shumë pa para të gatshme po ndiqet nga shumë vende të zhvilluara, si Suedia, Estonia dhe Irlanda.

Banka e Shqipërisë thotë se 78% “kanë akses” në një llogari bankare, më pak se mesatarja evropiane prej 96 përqind.

Jo të gjithë janë të bindur se plani ka kuptim. Genc Pollo, bashkëthemelues i Partisë Demokratike të opozitës dhe ish-zëvendëskryeministër, i tha POLITICO-s se përpjekja për të mbyllur zonat gri të ekonomisë duke ndaluar paratë e gatshme ishte "si të vrisje pula duke përdorur artileri". Ai e quajti idenë një "sulm ndaj lirisë personale të mbajtësve legjitimë të kartëmonedhave".

Ndërsa ai pranoi se bankat shqiptare mund të jenë “të ngathëta dhe të shtrenjta”, rregullimi më i zgjuar dhe më shumë konkurrencë nga platformat e parave online dhe kriptovalutat do të ishin një rrugë më e mirë sesa ndalimi i parave të gatshme. Ai kishte pak shpresë se një shoqëri pa para të gatshme do të zvogëlonte pastrimin e parave.

Erald Kapri, një anëtar i sapozgjedhur i parlamentit për Partinë e Mundësive të qendrës së djathtë, i tha POLITICO-s se dyshonte se politika ishte në lojë. “Është thjesht një nga ato ide të Ramës për të tërhequr vëmendjen dhe për të shpërqendruar vëmendjen nga problemet reale të vendit, siç janë korrupsioni ose kostoja e lartë e jetesës”, tha ai.

Trauma post-komuniste

Ideja e kalimit gjithnjë e më shumë pa para në dorë po ndiqet nga shumë vende të zhvilluara, si Suedia, Estonia dhe Irlanda. Megjithatë, Shqipëria është një çështje tjetër dhe skepticizmi publik është i kuptueshëm.

Pas rënies së komunizmit në fillim të viteve 1990, bankat dhe institucionet financiare, së bashku me “kompanitë e investimit”, filluan të shfaqeshin dhe të premtonin norma interesi tepër të larta deri në 19 përqind për depozitat.

Disa firma u rritën shpejt në më shumë se 25, dhe në kulmin e kësaj çmendurie, një në gjashtë shqiptarë kishin investuar para - në shumë raste, të gjitha kursimet e jetës së tyre - në skemat piramidale. Investitorët e hershëm morën pagesa bujare, por këto u bënë më të vogla dhe më të rralla ndërsa sistemi u përkul nën peshën e vet.

Deri në janar të vitit 1997, firmat e para filluan të falimentonin, duke i shtyrë shqiptarët të përpiqeshin të tërhiqnin fondet e tyre në masë, duke krijuar një rreth vicioz të rënies së mëtejshme. Deri në mars, vendi ishte në kaos dhe kishte filluar rebelimi. Ushtarët dhe policia braktisën postet e tyre, dhe turma shqiptarësh të zemëruar e të pafuqishëm akuzuan qeverinë se nuk i ndaloi mashtrimet dhe madje kishte përfituar prej tyre.

Rreth 2,000 njerëz u vranë në përleshjet midis qytetarëve dhe autoriteteve, si dhe nga bandat e armatosura me më shumë se një milion armë të grabitura nga depot shtetërore të armëve. Në përgjithësi, u humbën rreth 1.2 miliardë dollarë - ekuivalente me gjysmën e PBB-së në atë kohë.

Kjo periudhë shkaktoi valë migrimi, e ktheu vendin vite prapa në zhvillimin e tij dhe shkatërroi besimin e qytetarëve te institucionet bankare dhe shteti.

Banka të shtrenjta

Gjatë pothuajse tre dekadave që kanë kaluar që atëherë, bankat nuk kanë arritur qëllimin e duhur kur bëhet fjalë për rindërtimin e besimit

Një pjesë e problemit, tha profesori Xhepa, është se bankat ofrojnë pak përfitime dhe janë të kushtueshme për t’u përdorur. Kjo i dekurajon njerëzit nga hapja e llogarive dhe përdorimi i kartave bankare dhe transfertave dixhitale.

Edhe pse Banka e Shqipërisë ka studiuar monedha të tilla dhe stablecoin-e — një lloj kriptomonedhe — si mjete të mundshme, nuk ekziston një plan zyrtar. |Robert Ghement/EPA

Shumica “kanë mbajtur norma interesi diskriminuese”, tha ai. “Të larta për kreditimin dhe shumë të ulëta për kursimet”. Ai shtoi: “Pagesat ndërkombëtare kanë pasur gjithashtu tarifa të larta, duke dekurajuar transfertat nga emigrantët.”

Pagesat dixhitale vendase midis bankave shqiptare kanë tarifa të larta transaksionesh (kostoja e dërgimit të 500 eurove ishte deri në 50 euro për këtë gazetar të POLITICO-s), ndërsa tarifat për format e tjera të transaksioneve mund të jenë po aq të larta sa kostoja.

Kurset e këmbimit bankar midis lekut dhe euros janë gjithashtu të njohura për mungesën e konkurrencës. Edhe në dyqane, bizneset kundërshtojnë faktin që duhet të paguajnë deri në 3.5 përqind për transaksion për përpunimin e kartave.

Guvernatori i Bankës së Shqipërisë, Gent Sejko, nuk pranoi të komentojë.

Ndërsa ambicia për të kaluar në sistemin pa para të gatshme deri në vitin 2030 është e guximshme, suksesi varet ende nga futja e një infrastrukture pagesash dixhitale me kosto të ulët dhe të lehtë për t’u aksesuar — duke përfshirë potencialisht një monedhë dixhitale të bankës qendrore ose një platformë kombëtare pagesash të menjëhershme.

Edhe pse Banka e Shqipërisë ka studiuar monedha të tilla dhe stablecoin-e — një lloj kriptomonedhe — si mjete të mundshme, nuk ekziston një plan zyrtar. Pa një plan të hartuar për mekanizma të tillë, plani i Ramës rrezikon të mbetet aspirues.