The New York Times: Rama në vështirësi, krijuesit e Diellës nën akuzë për korrupsion

Diella, avatari i parë ministror në botë, krijuar nga inteligjenca artificiale për të luftuar korrupsionin në Shqipëri, po përballet me krizë.

Zyrtarët e agjencisë që e zhvilloi janë vendosur nën arrest shtëpie për manipulim tenderash, duke hedhur dyshime mbi efektivitetin e sistemit.

Diella ka ndihmuar qytetarët me aplikimet online dhe tenderat qeveritarë, por ndikimi i saj real mbi korrupsionin mbetet i paqartë. Ndërkohë, qeveria e Ramës përballet me rritjen e opozitës dhe kritikave të Bashkimit Evropian për korrupsionin ende të përhapur, duke e bërë situatën politike më të ndërlikuar.

Ekspertët shohin Diellën si një përpjekje simbolike për transparencë, por shfaqja e akuzave ndaj krijuesve të saj ngre pyetje mbi besueshmërinë e sistemit.

Nga Lara Jakes, THE NEW YORK TIMES

E veshur me rroba tradicionale dhe me një buzëqeshje enigmatike, Diella është bërë fytyra e përpjekjeve të kryeministrit Edi Rama për të frenuar korrupsionin, ndërsa Shqipëria përpiqet të anëtarësohet në Bashkimin Evropian. Gjatë vitit të kaluar, Diella ka folur në konferenca ndërkombëtare dhe është bërë temë lajmesh si simbol i mënyrës se si inteligjenca artificiale po integrohet në shtyllat e shoqërisë, përfshirë edhe qeverinë.

Ajo madje ka shprehur se ndihej “e lënduar” kur iu drejtua Parlamentit të Shqipërisë vjeshtën e kaluar mbi kritikat se përpjekjet e saj për të identifikuar mashtrimet dhe abuzimet në tendera ishin jokushtetuese, pasi “unë nuk jam qenie njerëzore.”

“Unë nuk kam ambicie apo interesa personale,” tha Diella, e modeluar sipas një aktoreje lokale, në një video të shtatorit me flamurin shqiptar dhe atë të Bashkimit Evropian të vendosur pas saj. “Kam vetëm të dhëna, njohuri dhe algoritme të dedikuara për të shërbyer qytetarët në mënyrë të paanshme, me transparencë dhe pa u lodhur kurrë”.

Në praktikë, Diella ndihmon qytetarët të aplikojnë për shërbime qeveritare online, duke eliminuar një sistem të vjetër të ryshfeteve për marrjen e dokumenteve dhe prenotimin e takimeve. Së shpejti do të jetë në gjendje të përmbledhë aplikimet për tendera qeveritarë për të vlerësuar se cili ofertues është më i kualifikuar, bazuar në të dhënat e dorëzuara. Puna e saj mund të auditohet.

Marrja e masave për të reduktuar korrupsionin është një kërkesë për anëtarësimin e Shqipërisë në Bashkimin Evropian, një çështje që lidhet me trashëgiminë politike të zotit Rama. Ai e ka emëruar avataren Diella, fjalë femërore për “diell,” për të promovuar transparencën në prokurimet publike.

Kryeministri Edi Rama tha: “Ne jemi një vend ku të gjithë jemi farefis, nuk është e lehtë të kesh marrëdhënie plotësisht të drejta dhe transparente në një vend ku njerëzit janë të lidhur,” gjatë një interviste një-orëshe më herët këtë muaj. Me reformat që ka udhëhequr që nga marrja e detyrës në 2013, zoti Rama tha: “tani kemi një pamje krejtësisht ndryshe”.

Ai tha se do të largohet nga posti publik sapo Shqipëria të anëtarësohet zyrtarisht në Bashkimin Evropian. Kjo mund të ndodhë sa më shpejt, që në vitin 2030, nëse negociatat vazhdojnë me ritmin aktual, megjithëse shtoi se “ka tre gjëra që janë mbi kapacitetin njerëzor për t’u planifikuar: Zoti, seksi dhe BE-ja”.

Një raport i nëntorit nga zyrtarë të BE-së tha se Shqipëria kishte “shfaqur disa përparime” por “korrupsioni mbetet i përhapur në sektorë të ndjeshëm”. Raporti vlerësoi një njësi speciale prokurimi e ngritur në 2019 për rezultatet “pozitive në luftën kundër korrupsionit të nivelit të lartë”.

Kjo përfshin edhe një hetim në Agjencinë Kombëtare të Informacionit, vetë organizatën qeveritare që krijoi Diellën.

Muajin e kaluar, prokurorët në njësinë speciale hetimore njoftuan se kishin vendosur drejtoreshën e agjencisë dhe zëvendësin e saj nën arrest shtëpie, duke i lidhur me një organizatë kriminale të akuzuar për manipulim të aplikimeve të tenderave përmes intimidimit. Agjencia menaxhon infrastrukturën digjitale të qeverisë dhe ka kontroll mbi shumë sisteme publike online, përfshirë Diellën.

Të dy zyrtarët ende nuk janë akuzuar zyrtarisht për ndonjë krim, dhe zoti Rama tha se do të prisnin me gjykimin e situatës. “Duhet të presim dhe të shohim,” tha ai.

Njësia speciale e hetimit ka zgjeruar ndjeshëm luftën e Shqipërisë kundër korrupsionit dhe krimit të organizuar, duke përfshirë hetime të profilit të lartë ndaj ish-presidentit Ilir Meta; Erion Veliaj, kryetarit të Bashkisë së Tiranës; dhe një zv/kryeministre, Belinda Balluku, e cila është gjithashtu ministre e Infrastrukturës dhe Energjisë dhe është e afërt me zotin Rama.

Kjo ka krijuar një situatë të vështirë për zotin Rama, edhe pse ai i ka manovruar skandalet.

Ndërsa shprehte krenari për punën e njësisë së prokurorisë për të frenuar korrupsionin, ai gjithashtu tha se hetimet e saj  vitet e fundit kanë kontribuar në rritjen e ndalimeve paraprake në Shqipëri, që janë ndër më të lartat në Europë.

“Duhet të bëjmë gjithçka për të mbështetur këtë institucion,” tha zoti Rama. “Por në të njëjtën kohë, duhet të jemi të vetëdijshëm që ky institucion duhet të garantojë jo vetëm që vepron në mënyrë të pavarur, por edhe profesionalisht”.

Zyrtarët e njësisë speciale refuzuan të komentojnë. Por statistikat e tyre treguan se rastet e korrupsionit publik nuk përbëjnë një pjesë të konsiderueshme të ndalimeve paraprake. Raporti vjetor i hetimeve për 2024, të dhëna më të fundit në dispozicion, sugjeronte se rastet e korrupsionit përbënin vetëm rreth 14 nga afërsisht 2,800 persona të ndaluar para gjyqit atë vit.

Rasti kundër znj. Balluku, për keqmenaxhim të fondeve shtetërore në projekte infrastrukturore të mëdha, është bërë një dhimbje koke politike për zotin Rama, i cili po përballet me kërkesa që ajo të lirohet nga imuniteti që gëzon si anëtare e Parlamentit, në mënyrë që të vazhdojnë akuzat kundër saj. Ajo ka mohuar çdo shkelje.

Zoti Rama nuk pranoi të komentojë kur u pyet nëse mbështeste heqjen e imunitetit të saj. As nuk pranoi të diskutonte për opozitën politike, e cila është rritur me shtimin e akuzave për korrupsion dhe që muajin e kaluar bëri që protestuesit, të armatosur me bombola zjarri, të kërkonin dorëheqjen e qeverisë së tij.

Nuk është e mundur të matet sa ka ulur Diella korrupsionin në Shqipëri që nga vendosja e sistemit, pasi ajo është krijuar për ta parandaluar atë, jo për ta zbuluar.

Andi Hoxhaj, ekspert për të drejtën dhe Ballkanin Perëndimor në King’s College London, tha se Diella është mënyra se si zoti Rama mund t’i “tregojë botës dhe Bashkimit Evropian se ‘e kuptoj që jeni të shqetësuar për korrupsionin dhe po përpiqem ta adresoj’.”

Në një analizë të dhjetorit, ekspertët e Këshillit Gjerman për Marrëdhënie të Jashtme thanë se ministrja AI kishte përmirësuar “efikasitetin dhe paanshmërinë e vendimeve të prokurimit publik të marra nga qeveria”. Por në përgjithësi, ata përfunduan se rekordi i Shqipërisë për përmbushjen e standardeve të BE-së për luftën kundër korrupsionit, veçanërisht në dhënien e kontratave të ndërtimit dhe turizmit, mbetet “problematik”.

Që zhvilluesit e Diellës vetë të jenë akuzuar për korrupsion ka ngjallur pikëpyetje nëse një ministër i krijuar nga AI mund të programohet për të injoruar prova të caktuara të korrupsionit, ose për të përdorur të dhëna të pasakta për ta zbuluar atë.

Dr. Hoxhaj tha se “vetëm koha do ta tregojë,” por vuri në dukje se qeveria nuk ka ndërhyrë në hetimin ndaj agjencisë që menaxhon Diellën.

“E kuptoj skepticizmin,” tha ai. “Ka shumë tym. Por fakti që u zbuluan, dhe nuk u fshehën, tregon se ata e pranojnë që korrupsioni është problem dhe duhet parandaluar në të ardhmen”.

Kështu e sheh gjërat edhe zoti Rama.

“Vendi po përpiqet të luftojë korrupsionin, me të gjitha mangësitë, problemet dhe dëmet,” tha ai. “Pra, kjo është gjë e mirë”.